Xưng hô trong môi trường học thuật: gọi thế nào cho đúng và tự nhiên

Đây là chuyện nhỏ nhưng gây lúng túng thường xuyên: gọi một người có học hàm hoặc học vị thế nào cho vừa đúng vừa tự nhiên.

Gọi sai làm người nghe khó chịu; gọi quá trang trọng làm cuộc trò chuyện gượng gạo.

Nguyên tắc chung

• Trong tiếng Việt, đại từ xưng hô theo quan hệ tuổi tác và vai vế vẫn là nền — thầy, cô, anh, chị, em. Học hàm học vị không thay thế phần này.
• Danh xưng chuyên môn dùng khi giới thiệu và trong văn bản, ít dùng trong đối thoại trực tiếp.
• Nghe cách người xung quanh gọi — mỗi cơ quan có thói quen riêng, và đây là cách nhanh nhất để không sai.
• Khi không chắc, trang trọng hơn một mức rồi điều chỉnh theo phản ứng.

Trong lớp học và cơ sở đào tạo

• Thầy và cô là cách gọi phổ biến nhất, bất kể người đó có học hàm học vị gì.
• Gọi kèm tên khi cần phân biệt — thầy kèm tên hoặc cô kèm tên.
• Không cần đọc đầy đủ danh xưng khi nói chuyện — điều đó chỉ dùng khi giới thiệu chính thức.
• Với người hướng dẫn của bạn, cách gọi thường tự hình thành sau vài buổi làm việc.

Trong hội thảo và sự kiện

• Khi giới thiệu, đọc đầy đủ danh xưng theo cách người đó tự ghi.
• Hỏi trước cách họ muốn được giới thiệu — đơn giản và tránh được mọi sai sót.
• Đọc đúng thứ tự — học hàm trước học vị, theo cách ghi chuẩn. Xem bài riêng về cách ghi danh xưng trên trang.
• Trong phần thảo luận, cách gọi ngắn gọn là bình thường và không bị coi là thiếu tôn trọng.
• Đừng bịa thêm danh xưng nếu bạn không chắc — thiếu thì được, thừa thì gây khó xử.

Trong thư từ

• Thư đầu tiên nên trang trọng — kính gửi kèm danh xưng và họ tên.
• Theo cách người đó ký tên ở thư trả lời — đó là tín hiệu về mức độ họ muốn.
• Thư trao đổi thường xuyên có thể ngắn gọn hơn sau vài lần.
• Kiểm tra chính tả tên — viết sai tên là lỗi để lại ấn tượng xấu nhất.
• Với người bạn chưa quen, đừng dùng cách gọi thân mật ngay.

Giao tiếp quốc tế

Đây là chỗ hay lúng túng nhất:

• Thói quen khác nhau giữa các nước — có nơi rất trang trọng, có nơi gọi tên riêng ngay từ đầu.
• Trong thư điện tử lần đầu, dùng danh xưng và họ là lựa chọn an toàn.
• Nếu họ ký bằng tên riêng, bạn có thể dùng tên riêng ở thư sau.
• Danh xưng học thuật quốc tế không tương đương trực tiếp với danh xưng Việt Nam — xem bài riêng trên trang.
• Với người Việt ở nước ngoài, hỏi cách họ muốn được gọi — nhiều người dùng cách khác nhau tuỳ ngữ cảnh.

Các tình huống hay gặp

Người trẻ hơn nhưng có học hàm cao hơn. Xưng hô theo tuổi vẫn tự nhiên trong tiếng Việt; danh xưng dùng khi giới thiệu và trong văn bản.

Người có nhiều danh hiệu. Khi giới thiệu, nêu các danh xưng chính theo cách họ tự ghi. Không cần đọc hết mọi thứ.

Bạn không chắc người đó có học hàm gì. Dùng cách gọi chung — thầy, cô, anh, chị. Không ai phật ý vì điều này.

Người đã nghỉ hưu. Cách gọi thường không đổi trong giao tiếp; với văn bản chính thức thì tuỳ quy định.

Bạn gọi nhầm. Sửa nhẹ nhàng và đi tiếp — đừng xin lỗi dài dòng, nó làm tình huống nặng hơn.

Về phía người có danh xưng

• Nói rõ cách bạn muốn được gọi — điều này giúp mọi người thoải mái.
• Đừng sửa người khác trước đám đông vì một cách gọi không sai về bản chất.
• Với học viên, cách bạn để họ gọi định hình khoảng cách trong quan hệ làm việc — hãy chọn có ý thức.
• Trong thư gửi người bạn chưa quen, tự giới thiệu rõ giúp họ biết cách xưng hô.

Một điều đáng nhớ

Xưng hô là để làm cuộc trò chuyện dễ dàng hơn, không phải để đánh dấu vị trí.

Vì vậy nguyên tắc thực dụng nhất vẫn là: gọi theo cách người đối diện thoải mái, và khi không biết thì hỏi.

Câu hỏi thường gặp