Nguyên tắc bao trùm
Với thuật ngữ chỉ một thực thể trong một hệ thống cụ thể — chức danh, tên văn bằng, tên tổ chức, tên văn bản pháp luật — mục tiêu của dịch không phải tìm từ tương đương trong ngôn ngữ đích, mà là giúp người đọc hiểu đúng thực thể đó là gì.
Thường điều này nghĩa là giữ nguyên tên gốc và thêm giải thích, chứ không thay bằng một từ trông tương đương.
Chức danh học thuật
Đây là chỗ sai nhiều nhất. Hệ thống chức danh khác nhau giữa các nước cả về số bậc, cách xét lẫn ý nghĩa, nên không có bảng tương đương chính thức.
Cách an toàn: ghi chức danh kèm nước hoặc hệ thống, ví dụ nêu rõ đây là chức danh được công nhận theo quy định của Việt Nam. Nếu tài liệu cho phép chú thích, thêm một dòng giải thích ngắn về cơ chế công nhận.
Cách nên tránh: thay bằng một chức danh của hệ thống đích, vì nó hàm ý một vị trí và một cách xét khác.
Tên văn bằng
Với các bậc phổ biến, thường có cách dịch đã được dùng ổn định trong các văn bản chính thức — hãy dùng đúng cách đó thay vì tự đặt. Điểm cần lưu ý: ghi kèm tên cơ sở cấp và năm, vì đó mới là thông tin cho phép người đọc hiểu đúng.
Với văn bằng có đặc thù, ví dụ các ngành sức khoẻ, hãy ghi nguyên tên tiếng Việt trong ngoặc bên cạnh bản dịch.
Tên tổ chức
- Dùng đúng tên tiếng nước ngoài chính thức mà chính tổ chức đó công bố. Đây là quy tắc quan trọng nhất và hay bị bỏ qua.
- Ghi tên đơn vị công tác không thống nhất giữa các bài báo làm công trình bị phân mảnh trong cơ sở dữ liệu — hãy hỏi cơ sở về dạng ghi chuẩn và dùng nhất quán.
- Với tổ chức không có tên chính thức bằng tiếng nước ngoài, dịch mô tả rồi ghi tên gốc trong ngoặc.
Tên văn bản pháp luật
Không dịch tên loại văn bản bằng một từ tương đương của hệ thống pháp luật khác, vì các hệ thống có phân loại văn bản khác nhau. Cách thường dùng: giữ nguyên loại văn bản và số hiệu, thêm bản dịch tên gọi và cơ quan ban hành trong ngoặc.
Luôn ghi rõ thời điểm hiệu lực của bản bạn dẫn.
Thuật ngữ chuyên ngành
- Dùng thuật ngữ chuẩn của ngành trong ngôn ngữ đích, không dịch theo nghĩa đen. Cách kiểm nhanh: tìm cụm bạn định dùng trong các bài báo của ngành — nếu không ai dùng, đó không phải thuật ngữ.
- Nhất quán trong toàn tài liệu. Một khái niệm, một cách gọi.
- Với khái niệm không có tương đương, giữ nguyên từ gốc và giải thích ở lần xuất hiện đầu tiên.
Tên riêng của người
Thống nhất một cách viết cho tên của bạn và giữ nguyên ở mọi tài liệu. Việc chuyển đổi qua lại giữa các dạng viết làm danh mục công trình bị phân mảnh. Đăng ký một mã định danh nghiên cứu giải quyết vấn đề này ở mức hệ thống.
Khi thuê dịch vụ dịch
- Gửi kèm bảng thuật ngữ bạn muốn dùng, nhất là chức danh, tên văn bằng, tên đơn vị.
- Nói rõ nguyên tắc: giữ nguyên tên riêng và tên thực thể, không tự quy đổi chức danh.
- Nhờ một người trong ngành đọc lại bản dịch. Người dịch giỏi ngôn ngữ vẫn có thể dịch sai thuật ngữ chuyên môn.
- Với hồ sơ chính thức, kiểm yêu cầu về công chứng bản dịch — nhiều nơi có yêu cầu cụ thể về hình thức.
Về công cụ dịch tự động
Chúng hữu ích cho bản nháp và cho việc hiểu nghĩa, nhưng dịch thuật ngữ hệ thống thì thường sai theo đúng cách nguy hiểm nhất: cho ra một từ trông hợp lý trong hệ thống đích. Với mọi tài liệu chính thức, phải có người trong ngành đọc lại.
Lưu ý: quy định, tiêu chuẩn và số liệu nêu trong bài do cơ quan có thẩm quyền ban hành hoặc công bố và có thay đổi theo thời gian. Hãy đối chiếu nguồn chính thức hiện hành trước khi sử dụng cho mục đích chính thức.
