Ba mô hình tổ chức khác nhau
Chức danh gắn với vị trí công việc
Ở nhiều hệ thống, chức danh là tên gọi của một vị trí trong cơ sở đào tạo. Người giữ vị trí đó thì có chức danh đó; chuyển sang cơ sở khác ở vị trí khác thì chức danh thay đổi theo. Số lượng vị trí thường có giới hạn theo quy mô của khoa.
Chức danh là sự công nhận gắn với cá nhân
Ở mô hình khác, chức danh là kết quả của một quy trình xét công nhận dựa trên thành tích tích luỹ, và gắn với con người chứ không với một vị trí cụ thể.
Mô hình có bậc trung gian
Một số hệ thống có thêm các bậc hoặc các bước xét trung gian trước khi tới bậc cao nhất, với tên gọi và yêu cầu riêng.
Ba mô hình này khác nhau về bản chất, nên việc lập bảng "chức danh A của nước X tương đương chức danh B của nước Y" luôn khập khiễng.
Những khác biệt cụ thể gây nhầm
- Số bậc khác nhau. Có hệ thống ba bậc, có hệ thống hai, có hệ thống nhiều hơn.
- Cùng một từ, vị trí khác nhau trong thang. Một từ có thể chỉ bậc khởi đầu ở hệ thống này và bậc cao ở hệ thống khác.
- Điều kiện khác nhau. Có nơi trọng số nằm ở công bố, có nơi ở giảng dạy, có nơi ở việc xin được tài trợ nghiên cứu.
- Cách gọi trong đời sống. Ở một số nước, mọi giảng viên đại học đều được gọi bằng một từ chung trong giao tiếp, dù chức danh chính thức khác nhau. Điều này lan sang cách dịch và gây nhầm.
Khi nào bạn cần đối chiếu
- Kê khai lý lịch khoa học có giai đoạn công tác ở nước ngoài.
- Xét tuyển dụng hoặc bổ nhiệm cho người từ hệ thống khác về.
- Mời thành viên hội đồng, mời báo cáo viên quốc tế.
- Dịch tài liệu giới thiệu, kỷ yếu hội thảo.
Cách xử lý an toàn
- Ghi nguyên chức danh và nêu rõ cơ sở phong. Đây là cách chính xác nhất và không gây hiểu nhầm. Ví dụ: ghi chức danh kèm tên trường và tên nước.
- Không tự quy đổi sang chức danh trong hệ thống trong nước.
- Khi cần đối chiếu chính thức — cho một hồ sơ có giá trị pháp lý — hãy hỏi đơn vị có thẩm quyền về thủ tục và căn cứ.
- Với văn bằng thì khác với chức danh: có thủ tục công nhận văn bằng do cơ sở nước ngoài cấp. Hãy hỏi cơ quan quản lý giáo dục.
Khi dịch tài liệu
Nguyên tắc: giữ nguyên chức danh gốc và thêm chú thích nếu cần, thay vì dịch sang từ tương ứng trong hệ thống đích. Việc dịch "sát nghĩa" ở đây thường tạo ra thông tin sai.
Trong kỷ yếu hội thảo quốc tế, cách phổ biến và an toàn là chỉ ghi tên và đơn vị công tác của diễn giả, không ghi chức danh — điều này tránh được toàn bộ vấn đề.
Một lưu ý về xác minh
Vì không có bảng tương đương, không gian này dễ bị lợi dụng: có những danh hiệu do tổ chức nước ngoài trao mà không qua quy trình xét học thuật, được trình bày như thể là chức danh giáo sư. Khi gặp một chức danh nước ngoài trong hồ sơ, cách kiểm tra là tra thẳng cơ sở được nêu — trang thông tin của trường đó có liệt kê người này không, ở vị trí nào.
Lưu ý: tiêu chuẩn, quy chế và cách ghi danh xưng nêu trong bài do cơ quan có thẩm quyền quy định và có thay đổi theo thời gian. Hãy đối chiếu với văn bản hiện hành và hỏi đơn vị có thẩm quyền trước khi sử dụng trong hồ sơ chính thức.
